Dynamiczny przyrost farm wiatrowych i instalacji fotowoltaicznych stworzył w Polsce złudne poczucie bezpieczeństwa energetycznego. Z obszernego raportu opracowanego na zlecenie OZZZPRC wynika jednak, że Krajowy System Elektroenergetyczny (KSE) powoli zmierza w stronę niebezpiecznej luki mocowej. Bez stabilnych elektrowni konwencjonalnych oraz pilnych decyzji rządu dotyczących rynku mocy, zimowe szczyty zapotrzebowania mogą zakończyć się paraliżem gospodarki i stratami idącymi w miliardy złotych.
Opracowanie pt. „Rola jednostek konwencjonalnych oraz rynku mocy w zapewnieniu bezpieczeństwa pracy Krajowego Systemu Elektroenergetycznego” przygotował Marcin Izdebski. Dokument przedstawia analizę danych operacyjnych z lat 2020–2025 oraz prognoz do roku 2040. Główny wniosek raportu jest jednoznaczny: ocenianie bezpieczeństwa systemu przez pryzmat rocznego bilansu wyprodukowanej energii jest fundamentalnym błędem – o przetrwaniu systemu decydują godziny krytyczne.
Papierowe gigawaty OZE kontra brutalna rzeczywistość
Z danych przedstawionych w raporcie wynika, że w latach 2020–2025 moc zainstalowana w polskim systemie wzrosła o imponujące 28,1 GW. Autor raportu zwraca jednak uwagę na niebezpieczną dysproporcję tego rozwoju: „Wzrost mocy zainstalowanej nie oznacza automatycznie wzrostu bezpieczeństwa dostaw. W latach 2020-2025 moc KSE zwiększyła się o 28,1 GW, lecz 95,7% przyrostu przypadło na kategorię obejmującą źródła wiatrowe i fotowoltaikę, a moc JWCD zmalała o 1,3 GW. O wystarczalności rozstrzyga dostępność zasobów w godzinach krytycznych, a nie suma ich mocy znamionowych.” Wskaźnikiem, który najlepiej obnaża tę słabość, jest tzw. zapotrzebowanie rezydualne – czyli całkowite zapotrzebowanie systemu pomniejszone o bieżącą produkcję ze słońca i wiatru. Mimo gwałtownej rozbudowy źródeł odnawialnych, rezerwa na trudne dni wcale nie wzrosła: „Mimo wzrostu mocy fotowoltaiki i wiatru do około 35 GW maksymalne zapotrzebowanie rezydualne w latach 2020-2025 utrzymywało się w pobliżu 24-25 GW. W każdym roku występowały wielodobowe okresy niskiej generacji pogodozależnej, a najdłuższy trwał 185 godzin.
Magazyny energii i import nie będą zbawieniem
Raport przygotowany dla OZZZPRC rozprawia się z dwoma powszechnie powielanymi mitami: że niedobory energii rozwiążą magazyny bateryjne (BESS) lub import prądu od sąsiadów. Ekspert podkreśla, że technologia bateryjna – choć przydatna – ma swoje fizyczne ograniczenia: „Magazyny energii są niezbędnym uzupełnieniem systemu, ale nie stanowią zamiennika źródeł konwencjonalnych zdolnych do długotrwałej pracy. BESS skutecznie ograniczają krótkie deficyty mocy i przesuwają południowe nadwyżki energii z fotowoltaiki na wieczór. W epizodach trwających wiele dób ich skuteczność jest ograniczona pojemnością oraz możliwością ponownego ładowania.”
Równie krytycznie ocenia Marcin Izdebski wiarę w powszechną i niezawodną rezerwę płynącą ze wsparcia sąsiednich państw. „Import nie stanowi pewnej rezerwy na wypadek krajowego niedoboru. Połączenia transgraniczne są ważnym elementem bieżącej optymalizacji europejskiego rynku energii i mogą zwiększać margines bezpieczeństwa, ale oceny ERAA pokazują jednak wysokie prawdopodobieństwo jednoczesnego występowania niedoborów w Polsce i państwach sąsiednich.” – wyjaśnia ekspert.
Pułapka roku 2028 i opóźnienia „nowego gazu”
Najbardziej niepokojący fragment raportu dotyczy nadchodzącego skumulowania ryzyk regulacyjnych i inwestycyjnych. Z powodu rozwoju OZE bloki węglowe pracują coraz mniej godzin w roku, co rodzi strukturalny problem braku opłacalności na wolnym rynku: „Problem luki finansowej (missing money) ma charakter strukturalny i będzie narastał. Rozwój źródeł pogodozależnych obniża liczbę godzin pracy jednostek konwencjonalnych, lecz nie znosi potrzeby utrzymywania ich gotowości. Rynek energii coraz rzadziej pozwala pokryć koszty stałe zasobów potrzebnych głównie w szczycie lub rezerwie.” Skutki tego zjawiska w połączeniu z wygasającymi po 2028 roku unijnymi derogacjami emisyjnymi mogą okazać się opłakane, zwłaszcza przy opóźnieniach nowych bloków gazowych i odległym horyzoncie budowy elektrowni jądrowej.
„Największe ryzyko powstaje w okresie przejściowym pomiędzy wycofaniem starych a stabilną pracą nowych jednostek. Po 2028 r. wygasa obecna możliwość płatności mocowych dla floty węglowej, a zasady funkcjonowania rynku mocy po 2030 r. pozostają nierozstrzygnięte. Jednocześnie wielkoskalowe projekty gazowe są podatne na opóźnienia, a nowe bloki w pierwszych miesiącach eksploatacji nie zawsze osiągają pełną dyspozycyjność.”
Co ciekawe, konieczność zachowania bloków węglowych zauważono nawet w rządowych prognozach klimatycznych, choć wciąż brakuje odpowiednich regulacji prawnych. Ekspert przypomina stwierdzenie KPEIK mówiące, że „jednostki węglowe nie powinny być wycofywane do czasu pokrycia zapotrzebowania na moc przez inne źródła, niezależnie od przewidywanego czasu ich pracy i możliwości osiągnięcia rentowności na rynku energii”.
Miliony odbiorców ciepła i miliardowe straty
Ignorowanie problemów bilansowych może doprowadzić do katastrofy gospodarczej. Wyliczenia zawarte w raporcie nie pozostawiają wątpliwości, że oszczędzanie na mechanizmach wsparcia rezerwy jest finansowo nieracjonalne: „Koszt niedoboru uzasadnia ponoszenie kosztu racjonalnej rezerwy. Przy wartości VOLL ustalonej przez Prezesa URE na 80,6 tys. zł/MWh już niewielki wolumen niedostarczonej energii może oznaczać straty liczone w miliardach złotych. Ocena opłacalności mechanizmów mocowych i utrzymania rezerwy powinna uwzględniać wartość unikniętych przerw w dostawach, a nie wyłącznie ich bieżący koszt.”
Sytuację komplikuje dodatkowo ciepłownictwo systemowe, z którego korzysta 15 mln Polaków, gdzie aż 65% ciepła powstaje w skojarzeniu z produkcją prądu. Bezmyślne odstawianie elektrociepłowni grozi równoczesnym brakiem ogrzewania i energii elektrycznej w środku mroźnej zimy.
Rekomendacje dla rządu: Czas na zdecydowane kroki
Autor raportu formuje zestaw pilnych działań, które muszą zostać podjęte przez decydentów, by uniknąć kryzysu. Wśród kluczowych postulatów znalazło się m.in. bezwzględne uzależnienie wyłączania starych bloków od realnego uruchomienia nowych. Jak tłumaczy Marcin Izdebski, należy powiązać trwałe odstawienie jednostki z faktyczną dostępnością mocy zastępczej. Pierwsza synchronizacja, formalne przekazanie do eksploatacji ani rozpoczęcie obowiązku mocowego nie powinny samodzielnie przesądzać o wyłączeniu istniejącego bloku. Proces powinien być etapowy i oparty na dostępności nowej jednostki potwierdzonej w rzeczywistej eksploatacji. Czasowe nakładanie się starej i nowej floty należy traktować jako ubezpieczenie pracy systemu.
Rządzący muszą również zmienić podejście do projektowania przyszłych aukcji rynku mocy: „W aukcji mocy należy wycenić zasoby według ich rzeczywistego wkładu w bezpieczeństwo dostaw. Parametry aukcji i analiz wystarczalności powinny uwzględniać dyspozycyjność oraz czas nieprzerwanej pracy poszczególnych jednostek. Neutralność technologiczna nie może oznaczać uznawania każdego megawata mocy znamionowej za równoważny.”
Opracowanie powstałe na zlecenie OZZZPRC stanowi jasne ostrzeżenie: bez sprawnie działającego rynku mocy po 2030 r. i twardych ustaleń z Komisją Europejską w sprawie okresu pomostowego dla floty węglowej, cenę za błędy w planowaniu transformacji zapłacimy solidarnie – wszyscy.
