Praca nocna i zmianowa od lat jest jednym z największych wyzwań dla ochrony zdrowia pracowników. Zaburzony rytm dobowy, trudności z regeneracją i większe obciążenie organizmu sprawiają, że sposób organizacji czasu pracy ma bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo i dobrostan zatrudnionych osób. Europejskie państwa różnie odpowiadają na to wyzwanie – jedne stawiają na szczegółowe regulacje ustawowe, inne pozostawiają większą rolę partnerom społecznym i układom zbiorowym pracy. Jak pokazuje przygotowana na nasze zlecenie ekspertyza, oba modele mogą skutecznie wzmacniać ochronę pracowników, jeśli zapewniają realne standardy planowania i wykonywania pracy nocnej.
Model hiszpański: kompleksowa ochrona ustawowa
W prawie hiszpańskim, w art. 36 Statutu Pracowniczego (Estatuto de los Trabajadores), przyjęto wyraźny podział definicyjny. Ustawodawca rozgraniczył pojęcie pracy zmianowej od pojęć pracy nocnej oraz pracownika nocnego. Takie rozwiązanie pozwala precyzyjniej określić prawa i obowiązki związane z wykonywaniem pracy w różnych porach doby oraz wskazać szczególne zasady ochrony osób zatrudnionych w porze nocnej.
Hiszpańskie przepisy określają m.in. zasady organizacji pracy nocnej, ograniczenia dotyczące czasu jej wykonywania oraz szczególne wymagania wobec pracowników wykonujących regularną pracę w godzinach nocnych. Dzięki temu status pracownika nocnego jest jednoznacznie powiązany z określonymi uprawnieniami ochronnymi.
Model duński: autonomia partnerów społecznych
Duński system opiera ochronę pracowników przede wszystkim na dialogu społecznym i układach zbiorowych pracy. W prawie powszechnym nie funkcjonują jednolite definicje pracy zmianowej, a szczegółowe zasady organizacji czasu pracy są w dużej mierze kształtowane w ramach porozumień między pracodawcami a przedstawicielami pracowników. Przykładem jest branżowe porozumienie Industriens Overenskomst, które określa zasady zatrudnienia w sektorze przemysłowym. Taki model jest możliwy dzięki silnej pozycji partnerów społecznych oraz wysokiemu poziomowi uzwiązkowienia.
Autorzy ekspertyzy zwracają również uwagę na stosowane w Danii kryterium ilościowe dotyczące pracowników nocnych – obejmujące szczególną ochroną osoby wykonujące co najmniej 300 godzin pracy w porze nocnej w ciągu roku. Takie rozwiązanie pokazuje, że przy określaniu zakresu ochrony można posługiwać się nie tylko samym faktem wykonywania pracy nocnej, ale także jej skalą i częstotliwością.
Wniosek dla Polski: większa rola dialogu społecznego
Autorzy ekspertyzy podsumowują, że polski model regulacji pracy zmianowej i nocnej wciąż w niewystarczającym stopniu wykorzystuje możliwości, jakie daje dialog społeczny: „Wnioski płynące z przeprowadzonej analizy wskazują również, że polski model regulacji pracy zmianowej i nocnej w zbyt małym stopniu wykorzystuje instrumenty dialogu społecznego. Tymczasem doświadczenia państw europejskich pokazują, że układy zbiorowe pracy i porozumienia z przedstawicielami pracowników mogą odgrywać istotną rolę w doprecyzowywaniu zasad planowania pracy nocnej i zmianowej, przy jednoczesnym zachowaniu minimalnych standardów ochrony ustawowej”.
Doświadczenia Hiszpanii i Danii pokazują, że skuteczna ochrona pracowników nocnych może być budowana na różne sposoby. W jednych krajach kluczową rolę odgrywają szczegółowe regulacje ustawowe, w innych większą odpowiedzialność za tworzenie standardów przejmują partnerzy społeczni działający w ramach układów zbiorowych pracy. Niezależnie od przyjętego modelu cel pozostaje ten sam – ograniczenie zdrowotnych i społecznych kosztów pracy wykonywanej w porze nocnej oraz zapewnienie pracownikom większej przewidywalności i wpływu na organizację czasu pracy.
